พลิกวิกฤตต้มยำกุ้งด้วย “ทุนทางสังคม”
5 บทเรียนล้ำค่า จากธนาคารโลกสู่ชุมชนไทยที่หลายคนอาจไม่เคยรู้
ลองจินตนาการย้อนกลับไปเมื่อปี 2540 วันหนึ่ง…เงินในกระเป๋าของเรายังมีค่า วันรุ่งขึ้น…เงินก้อนเดิมกลับซื้อของได้น้อยลงครึ่งหนึ่ง ค่าเงินบาทที่เคยอยู่แถว 25 บาทต่อดอลลาร์ อ่อนค่าลงอย่างรุนแรง สถาบันการเงินจำนวนมากต้องปิดกิจการ บริษัทล้ม คนตกงาน และครอบครัวจำนวนไม่น้อยต้องเผชิญกับคำถามเดียวกันว่า “พรุ่งนี้…เราจะเอาอะไรกิน?” นี่คือวิกฤตต้มยำกุ้ง
วิกฤตที่ไม่ได้ทำให้เพียงตัวเลข GDP ลดลง แต่ทำให้ “ความมั่นคงในชีวิต” ของผู้คนจำนวนมหาศาลสั่นคลอน และเมื่อเราพูดถึงการแก้วิกฤตครั้งนั้น เรามักพูดถึงเงินบาท ธนาคารแห่งประเทศไทย หนี้ต่างประเทศ IMF ตลาดหุ้น และภาคธุรกิจ แต่มีอีกเรื่องหนึ่งที่น่าสนใจมาก ในวันที่ระบบเศรษฐกิจระดับบนสั่นคลอน สิ่งที่ช่วยพยุงประเทศไทยไว้ส่วนหนึ่งกลับอยู่ “ข้างล่าง” อยู่ในหมู่บ้าน อยู่ในตำบล อยู่ในเครือข่ายคนตัวเล็ก ๆ และอยู่ในสิ่งที่เรียกว่า “ทุนทางสังคม” เรื่องราวนี้เชื่อมโยงกับบทเรียนจากโครงการ Social Investment Program หรือ SIP ที่ได้รับการสนับสนุนจากธนาคารโลก เพื่อช่วยประเทศไทยรับมือผลกระทบจากวิกฤตเศรษฐกิจ แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่า “เงินกู้” คือวิธีคิดที่อยู่เบื้องหลังเงินก้อนนั้น เพราะคำถามสำคัญไม่ใช่เพียงว่า “จะเอาเงินไปใส่ตรงไหน?” แต่คือ “จะทำอย่างไรให้เงินจำนวนหนึ่ง สามารถสร้างพลังให้คนในสังคมลุกขึ้นมาจัดการชีวิตของตัวเองได้?” และนี่คือ 5 บทเรียนที่ผมคิดว่าน่าสนใจมากสำหรับประเทศไทยในวันนี้
บทเรียนที่ 1
การเงินคือเส้นเลือดแดง แต่ “บัญชี” คือเส้นเลือดดำ
เรามักพูดกันว่า “ไม่มีเงิน ทำอะไรไม่ได้” จริงครับ แต่ผมอยากเติมอีกประโยคหนึ่งว่า “มีเงิน แต่บริหารเงินไม่เป็น ก็ไปไม่รอดเหมือนกัน” ลองนึกภาพร่างกายมนุษย์ หัวใจสูบฉีดเลือดไปทั่วร่างกาย เส้นเลือดแดงนำออกซิเจนและสารอาหารไปเลี้ยงเซลล์ แต่ร่างกายจะอยู่ไม่ได้ ถ้ามีแต่เส้นเลือดแดง เราต้องมีเส้นเลือดดำที่นำเลือดกลับเข้าสู่ระบบ เพื่อให้เกิดการหมุนเวียนใหม่ การพัฒนาชุมชนก็เช่นเดียวกัน เงินคือพลัง แต่ระบบบัญชี การตรวจสอบ และความโปร่งใส คือกลไกที่ทำให้พลังนั้นหมุนเวียนอย่างมีประสิทธิภาพ นี่เป็นบทเรียนที่สำคัญมาก เพราะบางครั้งเราเข้าใจ “การพัฒนา” ว่าคือการหาเงิน แต่จริง ๆ แล้ว การพัฒนาอาจเริ่มต้นจากการตอบคำถามง่าย ๆ ว่า เงินมาจากไหน? ใครเป็นคนตัดสินใจ? ใช้ไปกับอะไร? ใครได้ประโยชน์? และสุดท้าย… เงินเหลืออยู่เท่าไร และสร้างอะไรต่อได้บ้าง? ชุมชนที่บริหารเงินเป็น ไม่ได้เพียงมีเงิน แต่กำลังสร้าง ความน่าเชื่อถือ และความน่าเชื่อถือนี่เอง คือทุนทางสังคมก้อนใหญ่ที่มองไม่เห็นในงบประมาณ
บทเรียนที่ 2
เมื่อ “เงินสด” กลายเป็นนวัตกรรม และความไว้ใจกลายเป็นเครื่องมือบริหาร
นี่คือส่วนที่ผมคิดว่าน่าสนใจที่สุด เพราะในวันที่ระบบราชการจำนวนมากคุ้นเคยกับการ “จัดซื้อจัดจ้างแล้วนำของไปให้ประชาชน” แนวคิดหนึ่งกลับตั้งคำถามว่า “ทำไมเราไม่ให้ชุมชนเป็นคนตัดสินใจเองว่าอะไรคือสิ่งที่พวกเขาต้องการ?” แทนที่จะซื้อของจากส่วนกลางแล้วนำไปแจก บางกิจกรรมเปิดพื้นที่ให้ชุมชนจัดการทรัพยากรเพื่อแก้ปัญหาของตัวเอง เด็กต้องการนม? ผู้สูงอายุต้องการสวัสดิการ? นักเรียนต้องการทุนการศึกษา? ชุมชนรู้ดีที่สุดว่าใครเดือดร้อน และนี่คือการเปลี่ยนคำว่า “ผู้รับความช่วยเหลือ” ให้กลายเป็น “ผู้จัดการปัญหาของตัวเอง” ลองคิดดูครับ เงินจำนวนไม่มาก หากอยู่ในมือของระบบที่ไม่รู้จักพื้นที่ อาจกลายเป็นโครงการใหญ่ที่ตอบโจทย์คนเพียงบางส่วน แต่เงินจำนวนเท่ากัน หากอยู่ในมือคนที่รู้จักปัญหาจริง อาจเปลี่ยนเป็นอาหารสำหรับเด็ก ทุนการศึกษา หรือสวัสดิการสำหรับผู้สูงอายุได้ทันที นี่ไม่ใช่เพียงเรื่องของ “เงินสด” แต่เป็นเรื่องของ Trust ความไว้เนื้อเชื่อใจ เพราะการกระจายอำนาจทางการเงินจะเกิดขึ้นไม่ได้เลย หากรัฐไม่เชื่อใจประชาชน และประชาชนก็ต้องพิสูจน์ให้เห็นว่า “เราได้รับความไว้วางใจแล้ว เราจะใช้มันอย่างรับผิดชอบ” นี่คือจุดเริ่มต้นของทุนทางสังคม
บทเรียนที่ 3
ทำไมต้องสร้างถนน? เพราะ “การก่อสร้าง” อาจสร้างเศรษฐกิจเร็วกว่าที่คิด
เมื่อพูดถึงการพัฒนาชุมชน หลายคนอาจสงสัยว่า “ทำไมโครงการแก้วิกฤตเศรษฐกิจต้องสร้างถนน?” คำตอบไม่ได้มีแค่เรื่องถนน แต่มันคือเรื่องของ Economic Multiplier ลองนึกภาพว่า วันนี้มีการสร้างถนนในหมู่บ้าน ต้องมีคนงาน ต้องมีวัสดุก่อสร้าง ต้องมีรถขนส่ง ต้องมีอาหารให้แรงงาน ร้านค้าในพื้นที่ขายของเพิ่ม คนมีรายได้ รายได้ถูกใช้ต่อ เงินจึงไม่ได้หยุดอยู่ที่โครงการก่อสร้าง แต่ไหลต่อไปยังเศรษฐกิจรอบข้าง นี่คือเหตุผลที่ “การก่อสร้าง” สามารถเป็นเครื่องมือกระตุ้นเศรษฐกิจในช่วงวิกฤตได้ แต่สิ่งที่น่าสนใจคือ ถนนไม่ใช่คำตอบทั้งหมด เพราะถ้าเราสร้างถนน แต่ไม่มีคนเดินทาง สร้างอาคาร แต่ไม่มีคนใช้ สร้างศูนย์เรียนรู้ แต่ไม่มีการเรียนรู้ สิ่งที่สร้างขึ้นก็อาจกลายเป็นเพียง “อนุสาวรีย์ของงบประมาณ” ดังนั้น การพัฒนาที่ดีต้องมีทั้ง
โครงสร้าง + คน
สินทรัพย์ + ความสามารถ
เศรษฐกิจ + สังคม
เพราะตึกสร้างได้ในไม่กี่เดือน แต่ “คน” ต้องใช้เวลาสร้างเป็นปี และบางครั้ง… ทุนมนุษย์สำคัญกว่าคอนกรีตเสียอีกจริงไหมครับ...
บทเรียนที่ 4
วิกฤตสร้าง “เฟืองมนุษย์” และบางครั้งเฟืองนี้อยู่ได้นานกว่าโครงการ
นี่คือสิ่งที่ผมคิดว่าน่าทึ่งที่สุด โครงการหนึ่งอาจมีวันเริ่มต้น มีงบประมาณ มีคณะทำงาน มีเป้าหมาย และวันหนึ่ง… โครงการก็จบ แต่คำถามคือ คนจบไปพร้อมโครงการหรือไม่? ถ้าคำตอบคือไม่ นั่นแปลว่าเราไม่ได้สร้างเพียง “โครงการ” แต่เราได้สร้าง ระบบนิเวศทางสังคม บทเรียนจากยุควิกฤตต้มยำกุ้งสะท้อนให้เห็นว่า การทำงานระดับพื้นที่ได้ช่วยสร้างเครือข่ายและกลไกการมีส่วนร่วมในหลายพื้นที่ทั่วประเทศ คนที่เคยทำงานร่วมกัน ผู้นำชุมชน เจ้าหน้าที่ องค์กรท้องถิ่น กลุ่มสตรี กลุ่มอาชีพ เยาวชน ผู้สูงอายุ เมื่อคนเหล่านี้รู้จักกัน ทำงานร่วมกัน และเรียนรู้ว่าจะจัดการปัญหาอย่างไร พวกเขากำลังสร้างสิ่งหนึ่งที่งบประมาณของรัฐซื้อไม่ได้ง่าย ๆ นั่นคือ “เครือข่าย” และเครือข่ายคือทุนทางสังคม เพราะเมื่อวิกฤตครั้งใหม่มาถึง เราไม่ได้เริ่มจากศูนย์ เราไม่ต้องถามว่า “ใครจะช่วยเรา?” แต่เราสามารถถามว่า “เรามีใครอยู่ข้างเราแล้วบ้าง?” นี่คือความแตกต่างระหว่างชุมชนที่มีเพียงงบประมาณ กับชุมชนที่มี “ทุนทางสังคม”
บทเรียนที่ 5
ทุนทางสังคมที่แท้จริง อาจไม่ใช่ “เงิน” แต่คือ “ความไว้ใจ”
และนี่คือบทเรียนที่สำคัญที่สุด ลองถามตัวเองว่า ถ้าวันพรุ่งนี้เกิดวิกฤตเศรษฐกิจครั้งใหญ่อีกครั้ง เงินในบัญชีของเราจะพอหรือไม่? รัฐบาลจะช่วยได้เร็วแค่ไหน? ธุรกิจจะยังจ้างงานเราไหม? แต่มีคำถามหนึ่งที่สำคัญไม่แพ้กัน “ถ้าเราไม่มีเงิน เรามีใครที่พร้อมช่วยเราไหม?” คำถามนี้พาเราไปสู่หัวใจของคำว่า Social Capital ทุนทางสังคม ทุนทางสังคมไม่ได้แปลว่าเรามีเพื่อนเยอะ ไม่ได้แปลว่าเรารู้จักคนมีอำนาจ และไม่ได้แปลว่าเรามีเครือข่ายในโทรศัพท์เป็นพันคน แต่คือความสามารถของคนในสังคมที่จะ ไว้ใจกัน ร่วมมือกัน แลกเปลี่ยนกัน และช่วยกันแก้ปัญหา
Robert Putnam นักรัฐศาสตร์ชาวอเมริกัน เสนอให้เห็นความสำคัญของเครือข่าย ความไว้วางใจ และบรรทัดฐานของการร่วมมือกันในฐานะองค์ประกอบสำคัญของทุนทางสังคม และถ้ามองผ่านบทเรียนของประเทศไทย เราจะเห็นภาพชัดขึ้นว่า ทุนทางสังคมไม่ได้เกิดขึ้นจากฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่ต้องเกิดจากการทำงานร่วมกันของ รัฐ + ธุรกิจ + ชุมชน รัฐต้องกล้ากระจายอำนาจ ธุรกิจต้องมองชุมชนมากกว่าตัวเลขกำไร และชุมชนต้องลุกขึ้นมาจัดการชีวิตของตัวเอง เมื่อทั้งสามฝ่ายเชื่อใจกัน สิ่งที่เกิดขึ้นไม่ใช่เพียงโครงการหนึ่งโครงการ แต่มันคือ ระบบภูมิคุ้มกันของสังคม
แล้ววันนี้…เรากำลังสะสมทุนอะไร?
นี่คือคำถามที่ผมอยากชวนทุกคนกลับไปคิด เราใช้เวลาส่วนใหญ่ของชีวิตสะสมเงิน สะสมทรัพย์สิน สะสมตำแหน่ง สะสมผู้ติดตาม สะสมยอดไลก์ แต่เราเคยถามตัวเองหรือไม่ว่า เรากำลังสะสม “ความไว้วางใจ” อยู่หรือเปล่า? เพราะในวันที่เศรษฐกิจดี เงินอาจดูเหมือนสำคัญที่สุด แต่ในวันที่เกิดวิกฤต เราอาจค้นพบว่า สิ่งที่ช่วยให้คนอยู่รอด ไม่ได้มีแค่เงิน มันคือคน คือความสัมพันธ์ คือเครือข่าย คือชุมชน และคือความเชื่อว่า “ถ้าเราล้ม เราจะไม่ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง”
จากต้มยำกุ้ง ถึงวิกฤตลูกใหม่
วันนี้โลกไม่ได้มีเพียงวิกฤตเศรษฐกิจ เรามีวิกฤตสภาพภูมิอากาศ วิกฤตหนี้ครัวเรือน สังคมสูงวัย AI และการเปลี่ยนแปลงของตลาดแรงงาน ความเหลื่อมล้ำ และความไม่แน่นอนทางภูมิรัฐศาสตร์ คำถามจึงไม่ใช่ “วิกฤตครั้งต่อไปจะเกิดหรือไม่?” แต่คือ “เมื่อมันเกิดขึ้น เราจะยืนอยู่ตรงไหน?” ถ้าเรายืนอยู่คนเดียว เราก็เปราะบาง แต่ถ้าเรายืนอยู่ท่ามกลางชุมชนที่มีความไว้เนื้อเชื่อใจ เราจะมีโอกาสลุกขึ้นได้เร็วกว่า นี่คือเหตุผลที่บทเรียนจากวิกฤตต้มยำกุ้งยังไม่เก่า เพราะมันไม่ได้สอนเราเพียงเรื่องเศรษฐกิจ แต่มันสอนเราว่า เศรษฐกิจที่แข็งแรง ต้องมีสังคมที่แข็งแรงรองรับ และสังคมที่แข็งแรงไม่ได้สร้างจากเงินเพียงอย่างเดียว แต่มาจากคนที่พร้อมจะ “เชื่อใจกัน และลงมือทำด้วยกัน”
คำถามสุดท้ายที่ผมอยากฝากไว้
ถ้าวันหนึ่งคลื่นเศรษฐกิจลูกใหม่กำลังซัดเข้ามา ธนาคารอาจช่วยเราได้ รัฐบาลอาจช่วยเราได้ ตลาดอาจช่วยเราได้ แต่สุดท้ายแล้ว… ใครจะช่วยพยุงเราในวันที่เราล้ม? คำตอบอาจไม่ได้อยู่ในห้องประชุมใหญ่ไม่ได้อยู่ในตึกสูง และไม่ได้อยู่ในตัวเลข GDP เพียงอย่างเดียว แต่อาจอยู่ในหมู่บ้านเล็ก ๆ ในโต๊ะประชุมของชุมชน ในกลุ่มคนที่รู้จักกัน ในกองทุนเล็ก ๆ ในเครือข่ายอาสาสมัคร ในร้านค้าของเพื่อนบ้าน และในคำธรรมดา ๆ คำหนึ่ง “ไม่เป็นไร เดี๋ยวเราช่วยกัน” เพราะเมื่อถึงวันที่เงินหมด สิ่งที่เหลืออยู่คือคน และเมื่อถึงวันที่ระบบใหญ่สั่นคลอน สิ่งที่จะช่วยพยุงสังคมเอาไว้ อาจไม่ใช่กำแพงที่สูงที่สุด แต่อาจเป็น “มือของคนธรรมดา ที่จับมือกันไว้แน่นที่สุด”
นี่คือบทเรียนจากต้มยำกุ้ง และนี่อาจเป็นบทเรียนสำคัญที่สุดสำหรับวิกฤตครั้งต่อไป อย่ารอให้เกิดวิกฤตแล้วจึงสร้างทุนทางสังคม เพราะทุนทางสังคม… ต้องสะสมในวันที่เรายังไม่ล้ม เพื่อให้ในวันที่โลกสั่นสะเทือน เรายังมีใครสักคนยืนอยู่ข้างเรา และบางที… นั่นอาจเป็น “ความมั่งคั่ง” ที่แท้จริงของสังคมไทยครับ...
ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย AM 1467 KHz
วันพฤหัสบดี เวลา 18.00 – 19.00 น.
World Bank พลังขับเคลื่อนทุนทางสังคมพัฒนาชุมชนเข้มแข็ง | ตอนที่ 1
World Bank พลังขับเคลื่อนทุนทางสังคมพัฒนาชุมชนเข้มแข็ง | ตอนที่ 2
หมายเหตุ :
เนื้อหาหลักของบทความนี้เป็นการสังเคราะห์และวิเคราะห์จากการพูดคุยของ อาจารย์ พรรษา ทาเจริญศักดิ์ อดีต ผู้เชี่ยวชาญการเงินชุมชนธนาคารโลก ในหัวข้อเรื่อง World Bank พลังขับเคลื่อนทุนทางสังคมพัฒนาชุมชนเข้มแข็ง จากรายการ “คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน” EP.36
หากมีข้อผิดพลาดประการใด ผู้เขียนขออภัยมา ณ โอกาสนี้ และขอขอบคุณ อาจารย์ พรรษา ทาเจริญศักดิ์ เป็นอย่างสูง
สำหรับการแบ่งปันเรื่องราวและแรงบันดาลใจในครั้งนี้...
เรียบเรียง/บทความโดย ดลรวี ภัทรกุลพิมล
- โปรดิวเซอร์รายการ “คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน”
- ที่ปรึกษานโยบายสาธารณะจากฐานชุมชน
- Public Policy Advisor for Community-Driven Systemic Change
คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน
รายการที่จะนำคุณไปสัมผัสกับ อัตลักษณ์ท้องถิ่น ภูมิปัญญาไทย
เศรษฐกิจพอเพียง และแนวคิดดีๆ จากบุคคลต้นแบบ ปราชญ์ชาวบ้าน
เพื่อเป็นพลังสรรค์สร้าง คุณภาพชีวิตทีดี อย่างยั่งยืน
- ออกอากาศทาง สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย วิทยุเพื่อการเรียนรู้และเตือนภัย ภาคกลาง AM 1467 KHz ทุก วันพฤหัสบดี เวลา 18.00 น. - 19.00 น. และ
- ออกอากาศทางช่องทาง Live Streaming ผ่าน Facebook Live "คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน" ทุก วันพฤหัสบดี เวลา 18.00 น. - 19.00 น. และ
- สามารถมารับชมย้อนหลังผ่านทาง Youtube ช่อง "คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน" ได้อีกช่องทางหนึ่ง...
เพจ & Youtube : รายการคุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน
เกี่ยวกับเรา : รายการ "คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน" เราคือใคร?
