"จะเกิดอะไรขึ้น เมื่อพื้นที่ซึ่งเคยเป็นแหล่งปลูกฝิ่นและภูเขาหัวโล้น กลายเป็นต้นแบบการพัฒนาที่ยั่งยืนที่ทั่วโลกเดินทางมาศึกษาเรียนรู้? บันทึกการเดินทางครั้งนี้เกิดขึ้นจากโครงการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ผู้ประกอบการเพื่อสังคมและภาคีกับวิสาหกิจเพื่อสังคมที่ประสบความสำเร็จ ของนักศึกษาหลักสูตรผู้นำพลเมืองยุคใหม่ สถาบันพระปกเกล้า ที่มีโอกาสสัมผัสเรื่องราวแห่งความหวัง ณ โครงการพัฒนาดอยตุง (พื้นที่ทรงงาน) อันเนื่องมาจากพระราชดำริ พื้นที่ซึ่งพิสูจน์ให้เห็นว่า การพัฒนาที่ยิ่งใหญ่ที่สุด ไม่ได้เริ่มต้นจากเงินทุนมหาศาล แต่เริ่มต้นจากความเข้าใจในคุณค่าของมนุษย์ และความเชื่อมั่นว่าทุกคนสามารถลุกขึ้นมาเปลี่ยนแปลงชีวิตและชุมชนของตนเองได้"
NOTE : บันทึกความทรงจำจากการศึกษาดูงาน ณ โครงการพัฒนาดอยตุง (พื้นที่ทรงงาน) อันเนื่องมาจากพระราชดิริ มูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์ โครงการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ผู้ประกอบการเพื่อสังคม และภาคี กับ วิสาหกิจเพื่อสังคมที่ประสบความสำเร็จ หลักสูตรผู้นำพลเมืองยุคใหม่ (A-LIST) สถาบันพระปกเกล้า
บทเรียนจากพื้นที่ทรงงานแห่งสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
บนยอดดอยสูงที่ปกคลุมด้วยสายหมอกแห่งจังหวัดเชียงราย มีพื้นที่แห่งหนึ่งที่ไม่ได้เป็นเพียงแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของประเทศไทย หากแต่เป็นห้องเรียนขนาดใหญ่ของการพัฒนา เป็นต้นแบบของการแก้ปัญหาความยากจนอย่างยั่งยืน และเป็นบทพิสูจน์ว่า “การพัฒนาคน” คือหัวใจสำคัญของการเปลี่ยนแปลงสังคม
สถานที่แห่งนั้นคือ โครงการพัฒนาดอยตุง (พื้นที่ทรงงาน) อันเนื่องมาจากพระราชดำริ ภายใต้การดำเนินงานของ มูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์ ทุกวันนี้ ดอยตุงเป็นภาพของความงดงามทางธรรมชาติ ป่าไม้ที่อุดมสมบูรณ์ ชุมชนที่เข้มแข็ง และเศรษฐกิจฐานรากที่สามารถพึ่งพาตนเองได้ แต่หากย้อนเวลากลับไปเมื่อกว่า 40 ปีก่อน ภาพที่ปรากฏแตกต่างจากวันนี้อย่างสิ้นเชิง
ดอยตุงในอดีตเคยเป็นพื้นที่เสื่อมโทรมจากการตัดไม้ทำลายป่า เป็นแหล่งปลูกฝิ่นที่ใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ และเป็นพื้นที่ที่ประชาชนจำนวนมากเผชิญกับความยากจน ขาดโอกาสทางการศึกษาและการเข้าถึงบริการพื้นฐาน ภูเขาหลายลูกกลายเป็นภูเขาหัวโล้น ป่าไม้ถูกทำลาย แหล่งน้ำเริ่มเหือดแห้ง และผู้คนจำนวนมากต้องดิ้นรนเพื่อความอยู่รอดในแต่ละวัน
จุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลง
เมื่อปี พ.ศ. 2531 สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี หรือ "สมเด็จย่า" ทรงมีพระราชดำริให้จัดตั้งโครงการพัฒนาดอยตุงขึ้น พระองค์มิได้ทรงมองเห็นเพียงปัญหาป่าไม้หรือยาเสพติดแต่ทรงมองเห็น "คน"
ทรงเข้าใจว่าหากต้องการรักษาป่า ต้องทำให้คนอยู่ได้ หากต้องการให้เลิกปลูกฝิ่น ต้องสร้างอาชีพใหม่ที่มั่นคงกว่า และหากต้องการให้ชุมชนเข้มแข็ง ต้องสร้างโอกาสให้ประชาชนสามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างแท้จริง
แนวคิดดังกล่าวกลายเป็นหัวใจของการพัฒนาดอยตุงตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา เป็นการพัฒนาที่ไม่ได้มุ่งเพียงแก้ปัญหาเฉพาะหน้า แต่เป็นการแก้ปัญหาที่ต้นเหตุ
“หากต้องการรักษาป่า...ต้องทำให้คนอยู่ได้ก่อน”
ประโยคสั้น ๆ ที่สะท้อนปรัชญาการพัฒนาอันลึกซึ้งของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี หรือ “สมเด็จย่า” ยังคงดังก้องอยู่ในความคิดของผมตลอดการเดินทางศึกษาดูงาน ณ โครงการพัฒนาดอยตุง (พื้นที่ทรงงาน) อันเนื่องมาจากพระราชดำริ จังหวัดเชียงราย
การเดินทางครั้งนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ผู้ประกอบการเพื่อสังคมและภาคีกับวิสาหกิจเพื่อสังคมที่ประสบความสำเร็จ ของนักศึกษาหลักสูตรผู้นำพลเมืองยุคใหม่ สถาบันพระปกเกล้า
ก่อนออกเดินทาง หลายคนอาจรู้จักดอยตุงในฐานะแหล่งท่องเที่ยวชื่อดัง มีสวนดอกไม้สวยงาม พระตำหนักดอยตุง และผลิตภัณฑ์แบรนด์ดอยตุงที่ได้รับการยอมรับในระดับสากล แต่เมื่อได้ก้าวเข้าสู่พื้นที่แห่งนี้จริง ๆ จึงได้ค้นพบว่า ดอยตุงไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ท่องเที่ยว หากเป็น “มหาวิทยาลัยแห่งการพัฒนา” เป็นพื้นที่ที่บอกเล่าเรื่องราวการเปลี่ยนแปลงอันยิ่งใหญ่ของผู้คน ป่าไม้ และชุมชน และเป็นบทพิสูจน์ว่า การพัฒนาที่แท้จริงต้องเริ่มต้นจากการเข้าใจมนุษย์
ย้อนอดีต...เมื่อดอยตุงเคยเป็นดินแดนแห่งความสิ้นหวัง
ยากจะเชื่อว่า พื้นที่เขียวขจีที่เราเห็นในวันนี้ เคยเป็นพื้นที่ที่เต็มไปด้วยปัญหาสลับซับซ้อนมากที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ เมื่อกว่า 40 ปีก่อน ดอยตุงเผชิญวิกฤตการตัดไม้ทำลายป่าอย่างรุนแรง ภูเขาหัวโล้นกระจายตัวทั่วพื้นที่ ป่าไม้ถูกทำลายจนแหล่งน้ำเริ่มเหือดแห้ง
การปลูกฝิ่นกลายเป็นอาชีพหลักของชาวบ้านจำนวนมาก ความยากจนปกคลุมชุมชนบนพื้นที่สูง ผู้คนขาดโอกาสทางการศึกษาและการเข้าถึงบริการพื้นฐาน ปัญหายาเสพติดและความมั่นคงกลายเป็นความท้าทายที่สังคมไทยในเวลานั้นต้องเผชิญ หลายคนมองพื้นที่แห่งนี้เป็น “ปัญหา” แต่สมเด็จย่าทรงมองเห็น “ศักยภาพ” พระองค์มิได้ทอดพระเนตรเพียงป่าไม้ที่ถูกทำลาย แต่ทอดพระเนตรเห็นผู้คนที่กำลังรอคอยโอกาส และนั่นคือจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงครั้งประวัติศาสตร์
ปลูกคน...ก่อนปลูกป่า
ตลอดการศึกษาดูงาน คำว่า “ปลูกคนก่อนปลูกป่า” ถูกกล่าวถึงซ้ำแล้วซ้ำเล่า และยิ่งรับฟังมากเท่าไร ก็ยิ่งเข้าใจมากขึ้นว่า เหตุใดดอยตุงจึงประสบความสำเร็จ ในอดีต หลายโครงการพยายามแก้ปัญหาการทำลายป่าด้วยการห้ามตัดไม้ พยายามแก้ปัญหาฝิ่นด้วยการสั่งให้เลิกปลูก
แต่ดอยตุงเลือกแนวทางที่แตกต่าง เพราะคำถามสำคัญไม่ใช่ “ทำไมชาวบ้านจึงตัดไม้” แต่คือ “หากไม่ตัดไม้แล้วเขาจะอยู่ได้อย่างไร” คำถามสำคัญไม่ใช่ “ทำไมจึงปลูกฝิ่น” แต่คือ “หากไม่ปลูกฝิ่นแล้วจะเลี้ยงครอบครัวด้วยอะไร” นี่คือหัวใจของการพัฒนาที่มองคนเป็นศูนย์กลาง มองปัญหาอย่างเข้าใจ และแก้ไขจากรากเหง้า ชาวบ้านได้รับการส่งเสริมอาชีพใหม่ ได้รับโอกาสทางการศึกษา ได้รับการพัฒนาทักษะอาชีพและได้รับความเชื่อมั่นว่าพวกเขาสามารถสร้างอนาคตที่ดีกว่าได้ด้วยตนเอง
ธุรกิจเพื่อสังคม...เมื่อกำไรไม่ใช่เป้าหมายสูงสุด
สิ่งที่สร้างความประทับใจให้กับคณะศึกษาดูงานเป็นอย่างมาก คือแนวคิดการดำเนินงานของมูลนิธิแม่ฟ้าหลวง ดอยตุงไม่ได้พัฒนาชุมชนด้วยการให้ความช่วยเหลือเพียงอย่างเดียว แต่สร้างระบบเศรษฐกิจที่ทำให้ชุมชนสามารถพึ่งพาตนเองได้ จากกาแฟดอยตุง สู่แมคคาเดเมีย จากงานหัตถกรรมชาติพันธุ์ สู่ผลิตภัณฑ์ไลฟ์สไตล์ที่ส่งออกไปทั่วโลก
ทุกผลิตภัณฑ์ไม่ได้สร้างเพียงรายได้ แต่สร้างศักดิ์ศรี สร้างอาชีพ สร้างความมั่นคงให้กับผู้คน เราได้เรียนรู้ว่า วิสาหกิจเพื่อสังคมที่แท้จริงไม่ใช่การทำธุรกิจเพื่อแสวงหากำไรสูงสุด แต่คือการใช้กลไกธุรกิจมาสร้างผลลัพธ์ทางสังคม กำไรทุกบาทถูกนำกลับมาพัฒนาชุมชน สร้างงาน สร้างคน และสร้างโอกาส นี่คือโมเดลที่ทั่วโลกให้การยอมรับและเป็นเหตุผลที่ดอยตุงกลายเป็นกรณีศึกษาระดับนานาชาติ
เดินบนดอยตุง...และมองเห็นความหมายของคำว่า “ยั่งยืน”
ระหว่างการเดินชมพื้นที่ทรงงาน เราได้เห็นป่าไม้ที่กลับมาอุดมสมบูรณ์ ได้เห็นชุมชนที่มีรายได้มั่นคง ได้เห็นเยาวชนที่ได้รับโอกาสทางการศึกษา และได้เห็นผู้สูงอายุที่มีคุณภาพชีวิตดีขึ้น ทุกภาพที่ปรากฏตรงหน้า ไม่ได้เกิดขึ้นจากโชคช่วย แต่เกิดจากการทำงานอย่างต่อเนื่องยาวนานหลายทศวรรษ เกิดจากวิสัยทัศน์ที่มองไกล
เกิดจากการทำงานร่วมกันของทุกภาคส่วน และเกิดจากความเชื่อมั่นในศักยภาพของมนุษย์ ดอยตุงจึงไม่ใช่เพียงโครงการพัฒนาแต่เป็นบทพิสูจน์ว่าการพัฒนาที่ยั่งยืนสามารถเกิดขึ้นได้จริง
บทเรียนสำหรับผู้นำพลเมืองยุคใหม่
สำหรับนักศึกษาหลักสูตรผู้นำพลเมืองยุคใหม่ การศึกษาดูงานครั้งนี้ไม่ใช่เพียงการเรียนรู้โมเดลธุรกิจเพื่อสังคม แต่เป็นบทเรียนเรื่องภาวะผู้นำ
เราได้เห็นผู้นำที่ไม่ได้ใช้อำนาจสั่งการ แต่ใช้ความเข้าใจ ใช้การรับฟัง และใช้การสร้างโอกาส เราได้เห็นว่าการพัฒนาที่ประสบความสำเร็จ ไม่ได้เริ่มต้นจากงบประมาณมหาศาล แต่เริ่มต้นจากการเข้าใจปัญหาอย่างแท้จริง และเริ่มต้นจากการเชื่อมั่นในศักยภาพของผู้คน
ดอยตุงสอนให้เราเข้าใจว่า การเปลี่ยนแปลงสังคมไม่ใช่เรื่องของฮีโร่เพียงคนเดียว แต่เป็นเรื่องของการสร้างระบบที่ทำให้คนจำนวนมากสามารถเติบโตไปด้วยกัน
แรงบันดาลใจที่ติดตัวกลับบ้าน
เมื่อการศึกษาดูงานสิ้นสุดลง คณะผู้เข้าร่วมต่างเดินทางกลับพร้อมความรู้มากมาย แต่สิ่งที่มีค่าที่สุด ไม่ใช่เอกสารประกอบการบรรยาย ไม่ใช่ภาพถ่าย และไม่ใช่ของที่ระลึก หากคือ “แรงบันดาลใจ”
แรงบันดาลใจจากพระราชปณิธานของสมเด็จย่า แรงบันดาลใจจากผู้คนที่ไม่ยอมแพ้ต่อชะตากรรม แรงบันดาลใจจากชุมชนที่ลุกขึ้นมาสร้างอนาคตด้วยตนเอง
ดอยตุงทำให้เราเชื่อมั่นว่า แม้ปัญหาจะซับซ้อนเพียงใด แม้พื้นที่จะห่างไกลเพียงใด และแม้จุดเริ่มต้นจะเต็มไปด้วยข้อจำกัดเพียงใด หากมีความเข้าใจ มีวิสัยทัศน์ และมีการทำงานอย่างต่อเนื่อง การเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ย่อมเกิดขึ้นได้เสมอ
จากดอยที่เคยเต็มไปด้วยปัญหา สู่ดอยแห่งความหวัง จากพื้นที่ปลูกฝิ่น สู่พื้นที่แห่งโอกาส จากภูเขาหัวโล้น สู่ผืนป่าอันอุดมสมบูรณ์ ดอยตุงจึงไม่ใช่เพียงสถานที่บนแผนที่ประเทศไทย แต่คือบทเรียนแห่งการพัฒนาคือพลังแห่งพระราชดำริ และคือแรงบันดาลใจที่บอกกับเราว่า...
“เมื่อเราพัฒนาคนได้ เราก็สามารถพัฒนาทุกสิ่งได้เช่นกัน”
จากภูเขาหัวโล้นสู่ผืนป่าที่กลับมาเขียวขจี จากชุมชนที่เคยเผชิญความยากลำบากสู่ชุมชนที่สามารถยืนหยัดได้ด้วยตนเอง จากพื้นที่แห่งความท้าทายสู่ต้นแบบการพัฒนาที่ยั่งยืนที่ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ ดอยตุง คือบทพิสูจน์ว่า การพัฒนาที่แท้จริงต้องเริ่มต้นจากการเข้าใจผู้คน และการสร้างโอกาสให้มนุษย์ได้ลุกขึ้นมาสร้างอนาคตของตนเองอย่างมีศักดิ์ศรีนั่นเองครับ...
เรียบเรียง/บทความโดย ดลรวี ภัทรกุลพิมล
- โปรดิวเซอร์รายการ “คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน”
- ที่ปรึกษานโยบายสาธารณะจากฐานชุมชน
- Public Policy Advisor for Community-Driven Systemic Change
คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน
รายการที่จะนำคุณไปสัมผัสกับ อัตลักษณ์ท้องถิ่น ภูมิปัญญาไทย
เศรษฐกิจพอเพียง และแนวคิดดีๆ จากบุคคลต้นแบบ ปราชญ์ชาวบ้าน
เพื่อเป็นพลังสรรค์สร้าง คุณภาพชีวิตทีดี อย่างยั่งยืน
- ออกอากาศทาง สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย วิทยุเพื่อการเรียนรู้และเตือนภัย ภาคกลาง AM 1467 KHz ทุก วันพฤหัสบดี เวลา 18.00 น. - 19.00 น. และ
- ออกอากาศทางช่องทาง Live Streaming ผ่าน Facebook Live "คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน" ทุก วันพฤหัสบดี เวลา 18.00 น. - 19.00 น. และ
- สามารถมารับชมย้อนหลังผ่านทาง Youtube ช่อง "คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน" ได้อีกช่องทางหนึ่ง...
เพจ & Youtube : รายการคุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน
เกี่ยวกับเรา : รายการ "คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน" เราคือใคร?
