"วิศวกรสังคม บทบาทมหาวิทยาลัยกับยุทธศาสตร์สร้างชุมชนพลังบวกที่ยั่งยืน" ซึ่งมุ่งเน้นไปที่การปรับบทบาทของมหาวิทยาลัยราชภัฏทั่วประเทศ 38 แห่ง ในฐานะ "สถาบันอุดมศึกษาเพื่อการพัฒนาท้องถิ่น" ซึ่งผมมองว่ามีสาระสำคัญพอสรุปได้ดังนี้ครับ
แนวคิดวิศวกรสังคม (Social Engineer) เป็นยุทธศาสตร์หลักที่เริ่มใช้ในช่วง 5 ปีที่ผ่านมา เพื่อสร้างทักษะใหม่ (New Skills) ให้แก่นักศึกษาและบุคลากร ให้มีความสามารถในการคิดวิเคราะห์เชิงระบบ การสังเกต และการสร้างนวัตกรรมเพื่อแก้ปัญหาชุมชนอย่างยั่งยืน
พันธกิจตามกฎหมาย มหาวิทยาลัยราชภัฏมีพระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยราชภัฏ พ.ศ. 2547 (มาตรา 7 และ 8) กำหนดหน้าที่ชัดเจนในการพัฒนาท้องถิ่น เสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน และวิจัยภูมิปัญญาเพื่อการเรียนรู้
การน้อมนำศาสตร์พระราชาและพระบรมราโชบาย การดำเนินงานยึดหลักการ "เข้าใจ เข้าถึง พัฒนา" และพระบรมราโชบายด้านการศึกษา 4 ด้านของรัชกาลที่ 10 ได้แก่ การมีทัศนคติที่ถูกต้อง, มีพื้นฐานชีวิตที่มั่นคง, มีงานทำ-มีอาชีพ และเป็นพลเมืองดี
กลไกการทำงานร่วมกับชุมชน เน้นการบูรณาการระหว่างศาสตร์ (Interdisciplinary) โดยใช้มหาวิทยาลัยเป็นฐานสนับสนุน (Supporter) และเชื่อมโยงกับสภาองค์กรชุมชนเพื่อนำองค์ความรู้และนวัตกรรม (เช่น Big Data, แพลตฟอร์มดิจิทัล) ลงสู่พื้นที่จริง
วิวัฒนาการและอัตลักษณ์ของมหาวิทยาลัยราชภัฏ
มหาวิทยาลัยราชภัฏมีประวัติศาสตร์ยาวนานกว่า 131 ปี โดยเริ่มต้นจากการเป็นวิทยาลัยฝึกหัดครู และพัฒนามาเป็นสถาบันราชภัฏ จนกระทั่งเป็นมหาวิทยาลัยราชภัฏในปัจจุบัน
นามพระราชทาน "ราชภัฏ" หมายถึง "คนของพระราชา" หรือผู้ที่ช่วยพระเจ้าอยู่หัวในการพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชน
โครงสร้างเชิงพื้นที่ ปัจจุบันมี 38 แห่งทั่วประเทศ แบ่งกลุ่มตามภูมิภาค (5 กลุ่ม) เพื่อดูแลพื้นที่บริการอย่างทั่วถึง
เป้าหมายเชิงยุทธศาสตร์ การเปลี่ยนจากสถาบันการศึกษาทางวิชาการเพียงอย่างเดียว (Academic) ไปสู่การเป็น "มหาวิทยาลัยของปวงชน" ที่เข้าใจรากหญ้าและเข้าถึงปัญหาจริงของชาวบ้าน
นิยามและทักษะของ "วิศวกรสังคม" (Social Engineer)
คำว่า "วิศวกรสังคม" เป็นหลักสูตรการพัฒนา (Upskill/Reskill) ที่มุ่งเน้นการบ่มเพาะนักศึกษาให้เป็นนักพัฒนาชุมชนยุคใหม่ โดยไม่จำกัดเฉพาะผู้ที่เรียนสาขาพัฒนาชุมชนเท่านั้น
ทักษะหลักของวิศวกรสังคม (Core Skills)
การคิดเชิงระบบ (Systematic Thinking) มองเห็นปัญหาเป็นองค์รวม เห็นความเชื่อมโยงขององค์ประกอบต่างๆ
ทักษะการสังเกตและเก็บข้อมูล สามารถวิเคราะห์ข้อมูลชุมชนผ่านเครื่องมือสมัยใหม่ (เช่น การปักหมุดพิกัดในแพลตฟอร์มดิจิทัลแทนแผนที่กระดาษ)
นวัตกรรมและการสร้างสรรค์ นำเทคโนโลยีและวิทยาการมาประยุกต์ใช้ในการแก้ปัญหาท้องถิ่น
ทักษะการสื่อสารและการทำงานร่วมกับผู้อื่น เข้าใจความหลากหลายทางวัฒนธรรม (พหุวัฒนธรรม) และมีจิตอาสา (Public Mind)
การจัดการตนเอง (Self-Management) พึ่งพาตนเองได้ ไม่เป็นภาระสังคม และสามารถรับแรงกดดันได้ดี
การบูรณาการศาสตร์เพื่อการพัฒนา
การทำงานของวิศวกรสังคมและมหาวิทยาลัยราชภัฏยึดถือ "ศาสตร์พระราชา" (King's Philosophy) เป็นแกนกลาง ซึ่งเป็นการผสมผสาน 3 ศาสตร์สำคัญดังนี้ครับ
ประเภทของศาสตร์ | รายละเอียด |
|---|---|
ศาสตร์ชาวบ้าน | ภูมิปัญญาท้องถิ่น องค์ความรู้ดั้งเดิมที่มีอยู่ในแผ่นดิน |
ศาสตร์สมัยใหม่ | วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรมจากต่างประเทศ |
ศาสตร์พระราชา | การศึกษา วิจัย และทดลองผ่านโครงการพระราชดำริกว่า 4,700 โครงการ |
เป้าหมาย สร้างความสมดุลระหว่างการพัฒนาทาง "วัตถุ" และ "จิตใจ" โดยใช้ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงเป็นเครื่องเตือนสติในการดำเนินชีวิต
ผลลัพธ์เชิงรูปธรรมและโครงการต้นแบบ
จากการดำเนินงานที่ผ่านมา มหาวิทยาลัยได้ขับเคลื่อนโครงการที่สร้างแรงกระทบ (Impact) ต่อชุมชนหลายประการ
โครงการมหาวิทยาลัยผู้สูงอายุ เช่น โมเดลของเทศบาลตำบลลำลูกกา ที่เปลี่ยนผู้สูงอายุจาก "ภาระ" ให้เป็น "พลัง" ผ่านการเรียนรู้และการทำกิจกรรมร่วมกัน
การฟื้นฟูวัฒนธรรมและภูมิปัญญา การผลักดัน "ครูไพบูลย์ บุตรขัน" สู่บุคคลสำคัญของโลกโดย UNESCO และการฟื้นฟูตลาดเก่า 100 ปี ลำลูกกา
นวัตกรรมเพื่ออาชีพ การวิจัยและพัฒนาเครื่องมือประกอบอาชีพ เช่น เครื่องปิ้งพลังงานแสงอาทิตย์, ระบบไบโอแก๊ส, และเทคโนโลยีการจัดการน้ำ
โครงการจ้างงาน (U2T) การจ้างงานนักศึกษาและบัณฑิตจบใหม่เพื่อลงพื้นที่เก็บข้อมูลและพัฒนาตำบล (ประมาณ 4-5 ล้านบาทต่อตำบล) เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานราก
ยุทธศาสตร์ความร่วมมือระหว่างมหาวิทยาลัยและสภาองค์กรชุมชน
เพื่อให้การพัฒนาเกิดผลสัมฤทธิ์สูงสุด มหาวิทยาลัยควรเป็น "สะพานเชื่อม" และ "ท่อข้อมูล" (Data Pipeline) ผ่านแนวทางดังนี้
การใช้ Big Data มหาวิทยาลัยทั้ง 38 แห่งกำลังจัดทำฐานข้อมูลขนาดใหญ่ด้านการพัฒนา การแพทย์ การท่องเที่ยว และภูมิปัญญา เพื่อให้ชุมชนนำไปใช้ประโยชน์
การทำ MOU เชิงยุทธศาสตร์ สร้างความร่วมมือระหว่างสภาองค์กรชุมชนและมหาวิทยาลัย เพื่อเข้าถึงงบประมาณ บุคลากร และเครื่องมือห้องปฏิบัติการ
การทำงานเชิงรุกแบบบูรณาการ การนำอาจารย์จากหลายคณะ (เช่น สถาปัตย์, วิศวะ, การจัดการ, มนุษยศาสตร์) ลงพื้นที่พร้อมกันเพื่อแก้ปัญหาแบบเบ็ดเสร็จ (เช่น การออกแบบบ้านมั่นคงริมคลองลาดพร้าว)
วาทะสำคัญและข้อคิด (Key Quotes)
"การศึกษา เท่ากับ การพัฒนา เพราะการศึกษาต้องทำคนให้สมบูรณ์ใน 4 ด้านตามพระบรมราโชบาย" — ผศ.ดร.นกมล ปุญชเขตติกุล
"วิศวกรสังคมคือคนที่มองปัญหาอย่างเป็นระบบ เห็นองค์ประกอบ เห็นความเชื่อมโยง และดำเนินกระบวนการอย่างบูรณาการ" — พระคุณเจ้า (ผู้ร่วมเสวนา)
"มหาวิทยาลัยราชภัฏไม่ใช่หอคอยงาช้าง แต่เป็นสิ่งที่สัมผัสได้ เป็นของชุมชน และมีหน้าที่พัฒนาท้องถิ่นโดยตรง" — การสรุปประเด็นโดยผู้ดำเนินรายการ(น้องซี)
ยุทธศาสตร์ "วิศวกรสังคม" ของมหาวิทยาลัยราชภัฏ ไม่ได้เป็นเพียงการสร้างบัณฑิตที่มีปริญญา แต่เป็นการสร้าง "นักคิด นักสู้ นักทำ" ที่มีทัศนคติที่ถูกต้องต่อบ้านเมือง มีอาชีพที่มั่นคง และมีความรับผิดชอบต่อสังคม โดยใช้ทรัพยากรวิชาการและนวัตกรรมเป็นเครื่องมือในการยกระดับคุณภาพชีวิตของชุมชนให้เข้มแข็งและยั่งยืนตามแนวทางศาสตร์พระราชาอย่างแท้จริงนั้นเองครับ...
ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย AM 1467 KHz
วันพฤหัสบดี เวลา 18.00 – 19.00 น.
วิศวกรสังคม บทบาทมหาวิทยาลัยกับยุทธศาสตร์สร้างชุมชนพลังบวกที่ยั่งยืน ตอน 1
วิศวกรสังคม บทบาทมหาวิทยาลัยกับยุทธศาสตร์สร้างชุมชนพลังบวกที่ยั่งยืน ตอน 2
หมายเหตุ:
เนื้อหาหลักของบทความนี้เป็นการสังเคราะห์และวิเคราะห์จากการพูดคุยของ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ณกมล ปุญชเขตต์ทิกุล
อาจารย์สาขาวิชาพัฒนาชุมชน
มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนคร ในหัวข้อเรื่อง วิศวกรสังคม บทบาทมหาวิทยาลัยกับยุทธศาสตร์สร้างชุมชนพลังบวกที่ยั่งยืน จากรายการ “คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน” EP.47
หากมีข้อผิดพลาดประการใด ผู้เขียนขออภัยมา ณ โอกาสนี้ และขอขอบคุณ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ณกมล ปุญชเขตต์ทิกุล เป็นอย่างสูง
สำหรับการแบ่งปันเรื่องราวและแรงบันดาลใจในครั้งนี้
เรียบเรียง/บทความโดย ดลรวี ภัทรกุลพิมล
- โปรดิวเซอร์รายการ “คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน”
- ที่ปรึกษานโยบายสาธารณะจากฐานชุมชน
- Public Policy Advisor for Community-Driven Systemic Change
คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน
รายการที่จะนำคุณไปสัมผัสกับ อัตลักษณ์ท้องถิ่น ภูมิปัญญาไทย
เศรษฐกิจพอเพียง และแนวคิดดีๆ จากบุคคลต้นแบบ ปราชญ์ชาวบ้าน
เพื่อเป็นพลังสรรค์สร้าง คุณภาพชีวิตทีดี อย่างยั่งยืน
- ออกอากาศทาง สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย วิทยุเพื่อการเรียนรู้และเตือนภัย ภาคกลาง AM 1467 KHz ทุก วันพฤหัสบดี เวลา 18.00 น. - 19.00 น. และ
- ออกอากาศทางช่องทาง Live Streaming ผ่าน Facebook Live "คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน" ทุก วันพฤหัสบดี เวลา 18.00 น. - 19.00 น. และ
- สามารถมารับชมย้อนหลังผ่านทาง Youtube ช่อง "คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน" ได้อีกช่องทางหนึ่ง...
เพจ & Youtube : รายการคุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน
เกี่ยวกับเรา : รายการ "คุณภาพชีวิตดีที่บ้านฉัน" เราคือใคร?
ป.ล. หากบทความนี้มีประโยชน์ ฝากช่วยกันแชร์ บทความนี้ส่งต่อๆ ออกไปสู่กลุ่มผู้คนวงกว้างให้ได้รับคุณประโยชน์... แบ่งปันความรู้ดีๆ กันนะครับ หนึ่งความรู้ หนึ่งความคิดดีๆ อาจจะเปลี่ยน ช่วยเหลือ ผู้คน และสังคมได้นะครับ และที่สำคัญสิ่งเล็กๆ ที่ท่านทำในวันนี้สามารถเปลี่ยนแปลงโลกนี้ให้ดียิ่งขึ้นได้ ขอขอบคุณทุกท่านจากหัวใจ ไว้ ณ โอกาสนี้นะครับ... แล้วกลับมาพบกันใหม่ในบทความต่อๆไปนะครับผม ^_^
